Архив рубрики: հայոց լեզու

Առակը՝ որպես բանահյուսական ժանր

38492618_1807113342737230_2733842431609929728_nԱռակը ժողովրդական բանահյուսության բարոյախոսական բնույթի գրական ստեղծագործություն է, որտեղ այլաբանության միջոցով ներկայացվում, ծաղրվում և քննադատության են ենթարկվում մարդկանց արատները։ Առակի հերոսները կենդանական և բուսական աշխարհի ներկայացուցիչներ են, իրեր, լուսատուներ և այլն։

Անտիկ շրջանում և միջնադարում առակները արձակ ժանրի ստեղծագործություններ էին, սակայն հետագայում դրանք սկսեցին հիմնականում գրվել չափածո։ Առակը բաղկացած է 2 մասից՝ սյուժեից և բարոյախոսությունից։ Սյուժեն դեպքերի, իրողությունների սեղմ շարադրանքն է, իսկ բարոյախոսությունը՝ առակի սկզբում կամ մեծ մասամբ վերջում արտահայտված եզրակացությունը։ Առակի հերոսը մարդն է, ում կյանքի, բնավորության հոռի և բացասական գծերը ծաղրվում են այլաբանորեն։ Առակներում կենդանիներն ու բույսերը խոսում են մարդկային լեզվով, աշխատում են, օգնում կամ խանգարում միմյանց։ Առակներում գովաբանվում և խրախուսվում են լավը, բարին, բարոյականությունը, ջանասիրությունը, ազնվությունը, հայրենասիրությունը, ընկերասիրությունը, գեղեցիկը, մարդկայինը և, ընդհակառակը, ծաղրվում ու դատապարտվում են վատը, չարը, տգեղն ու անմարդկայինը, դավաճանությունն ու վախկոտությունը։

Առաջադրանքներ

1.Փորձիր ստուգաբանել «առակ» բառը:

2. Գտիր որևէ բարբառով առակ, մոտքագրիր և տեղադրիր քո բոլոգում:

3. Ինչ գիտես  հին աշխարհի և միջնադարյան առակագիրների մասին, նրանց առակներից քո բլոգում մեկական առակ տեղադրիր:

4. Կարդա «Տղայի և ծառի մասին» առակը և վերլուծիր

Շարունակիր բնության նկարագրությունը

Փոշին հաստ շերտով նստել էր ճանապարհի եզրին բուսած արևածաղկի թերթերի և կարտոֆիլի թփերի վրա։ Առուն բարակել էր, օձանման պտույտներով բակերն էր մտնում։ Ես ուզում եմ, որ անձրև գա, լվանա ու տանի փոշին, մաքրի օդը,ո շնչել կարողանանք։ Երբ տեղաց անձրև բոլորիս սպասելիքները կատարվեց, վերջի վերջո կմաքրվի այս քաղաքը կեղտ ու փոշու։ ԵՒ մարդիկ անհամբեր կսպասեմ որ դուրս գան փողոց այդ մաքուր օդը շնչելու։

ԵՒ այսպես վողջ քաղաքը իր մաքրությամբ իր գիրկը կկանչի ողջ աշխարհի։

Շարունակիր բնությաննկարագրությունը

Փոշին հաստ շերտով նստել էր ճանապարհի եզրին բուսած արևածաղկի թերթերի և կարտոֆիլի թփերի վրա, առուն բարակել էր և օձանման պտույտմերով բակերն է մտնում: Առավոտ էր, և ցողի կաթիլները դեռ չէին հասցրել գոլոշիանալ խոտի վրա ընկած տերևների վրայից։ Նրանք կարծես չէին ուզում բաժանվել այդ փամփլիկ և սղլիկ մակերեսից։ Ծառի տակ թաքնված և գրեթե աննկատ, բայց նույնքան գեղեցիկ և գույնզգույն ծաղիկ որի վրա հանգրվանել էին մժեղներն ու մշակները։ Կարծես փնտրում էին հենց այդպես հանգիստ և լուռ մի վայր, որն մեզ համարդաշտավյրի հանգստությունը լիներ։ Ծառի վրա ծիրանների և տերևների մի ամբողջ գերֆաստանի շրջակայքում կարող ենք նկատել թիթեռի կոկոն, որը սպասում էր արևի ջերմացնող ձեռքերին, որոնք  նրան դուրս կհանեն իր մռայլ տնակից և նոր շունչ հաղորդելով կճանապարհեին նոր, ավելի ուրախ, երջանիկ, կյանք թեև կարճաժամկետ , բայց այն իրոք արժե։

Շրջասություններ

Նաիրի երկրի երգիչ-Վահան Տերյան
Աշնան ու թախծի երգիչ-Վահան Տերյան
Սև ցելերի սերմնացանը-Ակսել Բակունց
Ռուսաիան պոեզիայի արեգակ-Պուշկին
Պատմության հայր-Հերոդոտոս
Վասպուրականի արծիվ-Խրիմյան Հայրիկ
Կենսախինդ Հայ-Վիլյամ Սարոյան
Հայ գրականության նահապետ-Ավետիք Իսահակյան
Հայաստանի Սոխակ-Գոհար Գասպարյան
Հիպոկրատի աշակերտ-բժիշկներ
Հողմնաղացների Ասպետ-Դոն Կիխոտ
Բոսվորի հիվանդ-Թուրքիա
Ազատության կղզի-Կուբա
Պարսկաստանի վարդ-Շիրազ
Կիլիկիայի արծվաբույն-Զեյթուն

 

Բարև Աշուն

…Աշուն էր, այն բազմաթիվ աշուններից մեկը, որոնք հաջորդում են իրար: Բնությունն իր զարմանահրաշ գույները շռայլորեն տարաժել էր ամենուր:
Բայց այդ աշունը նման չէր նախորդ աշուններին: Նման չէր իր ջերմությամբ, իր գույներով, և իր երբեմն մոլեգնող քամիներով: Այդ աշուն անձրևներ գրեթե չէին գալիս, այն անձրևները, որոնք թափանցիկ վարագույրի նման կախվում էին երկնքից ու պատմում աշնան հեքիաթը, որը բերել էին հեռուներից: Այդ աշունը ստիպում էր զգալ այն, ինչ երբեք չէիր զգացել ու դա տարօրինակ էր:

7abf8bdf58bdbb103a804419532f2313
Նա էլ էր դա զգում: Զգում էր, որ երբեմն սիրտը սովորականից արագ էր բաբախում, որ նրա հոգու հանդարտ ծովի այլակները փրփրադեզ ալիքներ էին դառնում,իսկ սրտում մի նոր հուզում էր մոլեգնում: Ինչու՞: Ի՞նչն էր պատճառը: Ինչու՞ ամեն անգամ նրա զգացմունքների օվկիանը նրան տանում էր այնտեղ: Ամեն անգամ նրան այդ հարցն էր հուզում, բայց սրտի խորքում ,մի անթաքույց բերկրանք լռեցնում էր այդ «Ինչու՞ն»
Քամի էր դրսում…տերևները դողում էին ծառի ճյուղերին, հոգևարքի նմանվող վերջին ճիգերն էին գործադրում, որ չպոկվեն: Բայց ոչ…տերևները պոկվում էին և հեզաճկուն ու սեթևեթող պարով իջնում գետնին: Մայթերը ծածկվել էին երփներանգ գորգերով: Քամին մոլեգնում էր…տերևները օդում շուրջպար բռնեցին, դիպան նրա պատուհանին ու ջարդված ապակու նման թափվեցին գետնին: Նա անհանգիստ մոտեցավ պատուհանին, նայեց դուրս: Մի ակնթարթում նրա թախծոտ ու գեղեցիկ աչքերը բոցավառվեցին ու այնտեղ երևաց ջինջ մի ժպիտ: Արագ հագավ բաճկոնն ու քամու պես թեթև ու արագ քայլերով դուրս եկավ տնից: Քամին նրան ուղեկցում էր այնտեղ:
Երկինքը ջինջ էր, ամպի ոչ մի ծվեն չէր լողում երկնակամարում: Ծիրանագույն արևը շռայլում էր, միգուցե այդ աշնան համար, իր վերջին ջերմությունը: Բնությունը խոսում էր այդ օրը, բայց այդ լեզուն միայն նա էր հասկանում: Չքնաղ էր նա, վաղորդյան ծաղիկների նման նուրբ ու հեզիկ: Նրա շագանակագույն աչքերի անհատակ ծովում կար մի թախիծ` գերող ու կախարդիչ: Անգամ նրա վարդի պես փթթուն ծիծաղը անկարող էր թաքցնել այդ թախիծը:
Չհասկացավ, թե ինչպես հայտնվեց այնտեղ, այն փոքր անտառ հիշեցնող այգում, որի մասին գիտեին երկուսով: Նա կանգնել էր այգու կենտրոնում … արևի ոսկեփայլ շողերը շոյում էին նրա դեմքը: Հանդարտ էր ամեն ինչ…ու էլի ինչու՞: Հենց այդ պահին քամին երկինք բարձրացրեց տերևները, օձագալար պտույտներով մոտեցավ այդ փերուն, ագահաբար գրկեց նրա սլացիկ մարմինը: Քամու մատները, ասես մի սիրատենչ երիտասարդ, շոյեցին նրա փարթամ մազերը, հպվեցին նրա վարդագույն շրթունքներին: Ինչքա՜ն սեր կար այդ պահին, ինչքա՜ն երջանկություն ու հույզեր: Կարծես ողջ բնությունը քարացած լիներ: Միայն քամին էր, որ խաղում էր այդ փերու մազերի հետ, փարվում նրա մարմնին, շշնջում կցկտուր բառեր: Իսկ նա…նա չէր դիմադրում: Անխոս ու լուռ կանգնել էր այնտեղ, խնդուն աչքերն ավելի քան խոսուն էին: Կարծես երկար էր սպասել այդ պահին, կարծես այդ ամենն արդեն ծանոթ էր նրան:
Հանկարծ մի թովիչ ձայն ասաց.
_Փակի´ր աչքերդ:
Ու նա փակեց աչքերը: Երկար թարթիչներ թիթեռնիկների նման իջան նրա այտերին: Քամին դադարեց: Փերին բացեց աչքերը ու կարծես մշուշի միջից տեսավ մի տղամարդու: Այդ նա էր…քամին. կարծես երազ լիներ: Միանգամից փակեց աչքերը, սակայն հետո, երբ բացեց, ցնորքն անհետացավ: Տերևները շրջանաձև բարձրացան երկինք ու երկնքի լազուրում երփներանգ տառերով գրեցին երեք բառ… ես սիրեւմ եմ քեզ:
Ու այսպես` յուրաքանչյուր աշուն, նրա աղջկական սրտի նուրբ ելևէջները երգում են ծանոթ մի երգ: Ու նրանք հանդիպում են աշխարհից կտրված այն այգում, կարոտած փարվում մեկմեկու ու շշնջում երեք բառ. «Ես սիրում եմ քեզ»: իսկ քամին ամեն անգամ գեթ մի պահ մարմին է առնում և իսկույն անհետանում`ինչպես գիշերվա երազ…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Հանելուկը որպես բանահյուսական ժանր

fc48158c4a6eab4e64d347d72b7021fe_w870_h390

Հանելուկը բանահյուսական ժանրի ստեղծագործություն է, որը փոխանցվել է նաև գրականությանը։  Ունեցել է մի քանի անվանում՝ առակ, հանք, պընգըլ, ճեռոք և այլն։ Հանելուկն առարկան կամ երևույթը պատկերում է այլաբանորեն, նրա հատկանիշները նկարագրում գաղտնագրված։ Կազմված է երկու բաղադրիչից՝ բանաձևից և լուծման առարկայից։

Հանելուկի վաղնջական նմուշներ և կիրառման մասին վկայություններ պահպանվել են Ռիգվեդայում, Աստվածաշնչում և գրավոր ու բանավոր ավանդված այլ աղբյուրներում։ Հանելուկը չափածո մեկ կամ մի քանի տողից կազմված սեղմ բանաձև է, մեծ մասամբ՝ հարց։ Խոր հնադարում լայն կիրառություն է ունեցել իբրև մարդու մտավոր հասունությունը և հնարամտությունը փորձելու միջոց, իսկ մեր ժամանակներում վերածվել է մանկական ժամանցի։ Միջնադարում մի քանի հարյուրի հասնող հանելուկներ է հորինել Ներսես Շնորհալին։

Читать далее Հանելուկը որպես բանահյուսական ժանր